مادى و عقلانى ( 1 ) جور در نمىآيد ( 2 ) . ما بيشتر به آن عالم بستگى داريم تا به اين عالم محسوس و معقول . و هم او مىگويد : . من به خوبى مىپذيرم كه سرچشمهء زندگى مذهبى دل است و قبول هم دارم كه فرمولها و دستورالعملهاى فلسفى و خداشناسى مانند مطالب ترجمه شده اى است كه اصل آن به زبان ديگرى باشد . و هم او مىگويد : . عموماً معتقدند كه ايمان خود را بر پايه هاى فلسفى محكم ساخته‌اند و حال آنكه مبناى فلسفى بر روى ايمان قرار دارد . از دايرة المعارف فريد وجدى نقل شده كه ارنست رنان گفته است : . ممكن است روزى هرچه را دوست مىدارم نابود و از هم پاشيده شود و هرچه را كه نزد من لذت بخشتر و بهترين نعمتهاى حيات است از ميان برود ( 3 ) و نيز ممكن است آزادى به كار بردن عقل و دانش و هنر بيهوده گردد ( 4 ) ولى محال است كه علاقه به دين متلاشى يا محو شود ، بلكه همواره باقى و

--> ( 1 ) يعنى اگر محور فعاليت بشر را منافع بدانيم و خواه ناخواه عقل بر آن محور بخواهد قضاوت كند . ( 2 ) مثل شهادتها ، فداكاريها و آن چيزهايى كه براى نمونه شيخ الرئيس در اول نمط هشتم اشارات آورده است . ( 3 ) يعنى ديگر آنها را دوست نداشته باشم و به آنها علاقه نورزم . ( 4 ) يعنى از اين آزادى ديگر لذت نبرم .